Omgaan met groen erfgoed

Tuinen, parken en buitenplaatsen hebben dagelijks beheer nodig. Hieronder staan een aantal aandachtspunten waar de beheerder van groen erfgoed mee te maken krijgt.

Groen erfgoed bestaat voor een belangrijk deel uit levend materiaal. Beplanting breidt zich uit of sterft af waarmee de aanleg verandert. Wanneer een park of tuin niet wordt onderhouden, verdwijnt langzamerhand het oorspronkelijke ontwerp en neemt de natuur het over. Objecten zoals beelden in tuinen en parken worden continu aan weer en wind blootgesteld. Dagelijks beheer is dan ook noodzakelijk. Maar hoe gaat dit in zijn werk?

Uitvoeringsrichtlijn hovenierswerk

Om hoveniers en opdrachtgevers te ondersteunen bij het beheer van historische tuinen en parken, is er een uitvoeringsrichtlijn beschikbaar. Deze uitvoeringsrichtlijn beschrijft de hovenierswerkzaamheden aan bijvoorbeeld waterpartijen, verhardingen en beplantingen, in bijvoorbeeld een stadspark, tuin, begraafplaats, boerenerf of buitenplaats. Het hoveniersvak beslaat een breed werkveld met uiteenlopende werkzaamheden. De Uitvoeringsrichtlijn Hovenierswerk biedt ook uitgangspunten voor afspraken tussen opdrachtgever en opdrachtnemer over onderhoud en restauratie. Download hier een samenvatting (pdf, 174.01 KB) van de uitvoeringsrichtlijn. De volledige tekst is te downloaden via de website van Stichting Erkende Restauratiekwaliteit Monumentenzorg (ERM).

Beheerplan

Een uitgewerkt plan voor het beheer helpt om tijd en middelen te verdelen, prioriteiten te bepalen en de continuïteit te waarborgen. Het beheerplan biedt overzicht van de benodigde werkzaamheden, verspreid over een bepaalde periode. Het maken van een beheerplan gaat hand in hand met tuinhistorisch onderzoek; want pas wanneer de cultuurhistorische waarden bekend zijn, kunnen er keuzes worden gemaakt.

Aandachtspunten dagelijks beheer

Het onderhoudsniveau hangt af van het budget, de wensen van de eigenaar en het gebruik van de aanleg. Daarnaast zijn er nog een aantal andere aandachtspunten die ten grondslag liggen aan het beheer:

  • Het ontwerp of de geschiedenis als vertrekpunt: wanneer de beheerder het idee achter het ontwerp en de geschiedenis van de aanleg kent, kan hij zijn beheerplan daarop afstemmen om de (soms verborgen) kwaliteiten en betekenis van de aanlegbeter voor het voetlicht te brengen. Lees hier meer over in Tuinhistorisch onderzoek.
  • Type aanleg: een formele tuin met veel hagen en eenjarige planten vraagt om een ander beheer dan een park in landschapsstijl. De omvang van de aanleg en de variatie in beplanting hebben een grote invloed op het onderhoudsniveau.
  • Tijdlagen ontrafelen: veel parken en tuinen zijn in de loop van de tijd gewijzigd of vergroot. Verschillende aanlegperioden zijn naast elkaar te zien. Goed beheer zorgt dat deze tijdlagen afleesbaar blijven. Elke laag vertelt immers een deel van de geschiedenis.
  • Oude elementen bewaren: een groepje hoogstamfruitbomen, een oude eik, een scheve muur of ingesleten trappartij vormen karakteristieke onderdelen van een aanleg en maken van een oude tuin een bijzondere plek. Behoud van deze elementen betekent niet dat ze altijd in perfecte staat van onderhoud moeten verkeren. De zichtbare ouderdom (het patina) verhoogt de belevingswaarde.
  • Continuïteit: idealiter is de eigenaar van de aanleg zelf de beheerder of is er een vaste hovenier aangesteld. Dat betekent continuïteit, betrokkenheid en kennis van zaken. Wanneer er andere partijenbij worden betrokken, is vakkennis en een goede kennisoverdracht een belangrijk punt van aandacht.

Een nieuw leven

Het gebruik van groen erfgoed verandert voortdurend. Nieuwe functies brengen veranderingen met zich mee. Denk aan de aanleg van nieuwe wandelpaden en parkeerplaatsen of de plaatsing van bewegwijzering, sanitair en banken. Dit soort ingrepen hebben impact op het oorspronkelijke ontwerp.  

Bij het maken van keuzes over wijzigingen is tuinhistorisch onderzoek nodig om kennis te nemen van de cultuurhistorische waarden. Uit de afweging van die waarden volgen vaak de beste en meest duurzame ideeën voor nieuwe, goed ingepaste functies.

Verder lezen

  • Deze tekst is gebaseerd op hoofdstuk 4 uit de publicatie Een toekomst voor groen. Hier is uitgebreidere informatie te vinden over veelvoorkomend beheer van specifieke onderdelen, het samenstellen van een beheer- of restauratieplan en de aandachtspunten bij nieuw gebruik van groen erfgoed.
  • Lees meer over de uitvoeringsrichtlijnen bij instandhouding monumenten. Download hier de volledige Uitvoeringsrichtlijn Hovenierswerk.
  • Het dossier Behoud en beheer geeft een overzicht van de diverse beheervormen en beheerstrategieën van cultuurlandschap.
  • De brochure Omgaan met objecten in tuinen en parken bevat reinigingstips en andere aanbevelingen om verval en schade aan objecten in parken en tuinen te voorkomen.
  • English heritage-website geeft informatie over het beheer van groen erfgoed.
  • De Vereniging van erfgoedhoveniers is een groep hoveniersbedrijven die zich onderscheiden met hun specialisatie; het groene erfgoed.
  • De Gilde van tuinbazen bevordert kennisuitwisseling tussen tuinbazen.
  • Pflege historischer Gärten: Theorie und Praxis. Auteur: Michael Rohde, 2008 (antiquarisch verkrijgbaar)
  • Het Platform groen erfgoed organiseert kennisbijeenkomsten voor iedereen die vanuit zijn of haar beroep te maken heeft met groen erfgoed.