Behoud

Met de term ‘behoud’ wordt de keuze aangeduid om cultuurhistorisch landschap in stand te houden door het actief te gaan beheren.

Waarom kiezen voor behoud?

Cultuurhistorische en aardkundige waarden zijn kwetsbaar en onvervangbaar. De processen die landschappen hebben gevormd, zijn vaak eeuwenoud. Wanneer een landschap of landschapselement verdwijnt, is dat onomkeerbaar. Het oude landschap nabootsen kan wel, maar de processen die tot het specifieke landschap hebben geleid, zijn verdwenen. Er zijn verschillende redenen om cultuurhistorisch landschap te behouden:

  • Ethisch: wanneer een oud cultuurlandschap verdwijnt, is daarmee ook een stuk van onze geschiedenis weg.
  • Wetenschappelijk: het landschap is een bron van informatie over ons verleden.
  • Educatief: het cultuurlandschap is een middel om inzicht te geven in de manier waarop mensen vroeger leefden.
  • Ecologisch: oud landschap draagt bij aan de biodiversiteit. Vaak gaat cultuurlandschap gepaard met een rijke flora en fauna.
  • Economisch: cultuurlandschappen leveren geld op door recreatieve en toeristische functies, maar ook omdat het aantrekkelijke vestigingsplaatsen zijn voor bewoners en bedrijven.
  • Diversiteit: het landschap heeft een eigen identiteit. De identiteit van een gebied wordt bepaald door eigenschappen die vaak kenmerkend en uniek zijn voor een bepaalde regio.
  • Esthetisch: het esthetische argument voor behoud gaat niet over de mening van experts maar over de beleving en waardering van het landschap door bewoners en bezoekers.

Wat te behouden?

Twee groepen objecten zijn vooral van belang om vanwege hun informatiewaarde te behouden: de algemene karakteristieken van een landschap en sporen van kenmerkende ontwikkelingen.

  • Met de algemene karakteristieken worden elementen, patronen en structuren bedoeld die al geruime tijd beeldbepalend zijn voor een landschap, zoals verkavelingspatronen en andere sporen van bodemgebruik.
  • Sporen in het landschap van kenmerkende ontwikkelingen horen bij een specifieke periode in de geschiedenis en zijn vaak kenmerkend voor een bepaalde regio. Denk hierbij aan resten van waterstaatskundige ontwikkelingen, sporen van vestingbouw en bijzondere vormen van landbouw.

Bij de keuze voor behoud spelen een aantal factoren een rol:

  • Bij de materie gaat het om het originele materiaal van het object. Een belangrijke reden om materie te behouden is de informatiewaarde van de oorspronkelijke materialen en technieken voor wetenschappelijk onderzoek.
  • De vorm duidt op het uiterlijk of het aanzien van het object. Het behouden van de oorspronkelijke vorm vergroot de belevingswaarde, maar kan de materie bedreigen. Zo kan een nauwelijks zichtbaar walsysteem bij een fort worden hersteld. Hiermee wordt de oorspronkelijke vorm benaderd, maar gaat onvermijdelijk een deel van de originele sporen verloren.
  • Bij de plaats van het object, gaat het zowel om de ligging als de relatie tot de omgeving. De plek is belangrijk voor de historische context. Overplaatsing van objecten is daarom alleen gebruikelijk als een object anders zou verdwijnen.
  • De betekenis duidt op de manier waarop een object functioneert. Een veenweidegebied heeft als kassengebied een totaal andere uitstraling dan als het nog in agrarisch gebruik zou zijn.

Niet bevriezen

Nederland is een dynamisch land waarin de ruimtelijke ontwikkelingen elkaar snel opvolgen en het landschap continu onder druk staat. Erfgoedbeheer is er niet op gericht om ruimtelijke ontwikkelingen tegen te houden; het beheren van cultuurlandschap betekent in de praktijk dan ook niet dat het gebied in de tijd wordt bevroren. Vaak gaat het juist om de begeleiding van verandering, waardoor belangrijke cultuurhistorische waarden kunnen blijven bestaan. De Nota Belvedere (1999) (PDF, 2,96 MB), die deze omslag sterk heeft gestimuleerd, spreekt dan ook van 'behoud door ontwikkeling'.

Handboek cultuurhistorisch beheer

Dit dossier is gebaseerd op het Handboek cultuurhistorisch beheer. Dit boek laat zien hoe het beheer van cultuurlandschap in zijn werk gaat en is hieronder te downloaden.